Vị vua nào làm hai câu thơ “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá”?

Câu hỏi trắc nghiệm: Vị vua nào đã làm hai câu thơ “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá / Non sông ngàn thủa vững âu vàng”? Các phương án thường gặp trong đề thi gồm:

• A. Trần Thái Tông
• B. Trần Thánh Tông
• C. Trần Nhân Tông
• D. Trần Anh Tông

Đáp án đúng là C. Trần Nhân Tông. Hai câu thơ này được vua Trần Nhân Tông sáng tác sau khi quân dân Đại Việt hai lần đánh thắng quân Mông – Nguyên, thể hiện niềm tự hào và khí phách của cả dân tộc trước chiến thắng lịch sử.

Vì sao đây là thơ của vua Trần Nhân Tông?

Trần Nhân Tông là vị vua thứ ba của nhà Trần, trị vì từ năm 1278 đến 1293. Ông là người trực tiếp lãnh đạo đất nước trong cả hai cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên lần thứ hai (1285) và lần thứ ba (1287–1288) — đây chính là “hai phen” được nhắc đến trong câu thơ.

Sau khi đất nước hoàn toàn sạch bóng quân xâm lược, vua Trần Nhân Tông đã cảm tác bài thơ Tức sự (hay còn gọi là Thiên Trường vãn vọng theo một số cách phân loại, nhưng bài thơ có hai câu này thường được dẫn là của ông sau chiến thắng). Hai câu thơ nổi tiếng nhất gồm:

“Xã tắc hai phen chồn ngựa đá,
Non sông ngàn thủa vững âu vàng.”

Trong đó, “ngựa đá” là hình ảnh ẩn dụ chỉ những con ngựa đá đặt trước các đền thờ — vốn là vật vô tri — mà còn phải “chồn” (mỏi mệt) vì quân giặc kéo đến nhiều đến thế. Đây là cách nói cường điệu, nhấn mạnh quy mô khổng lồ và sức tàn phá của hai lần giặc Nguyên xâm lược. “Âu vàng” là hình ảnh ẩn dụ cho giang sơn, đất nước vững chắc như vàng, không thể lay chuyển.

Sau khi thoái vị (1293), Trần Nhân Tông xuất gia tu hành, trở thành Phật hoàng — vị tổ đầu tiên của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Ông là một trong những nhân vật lịch sử được kính trọng nhất của Việt Nam, vừa là minh quân, vừa là nhà thơ, vừa là thiền sư.

Vì sao các phương án còn lại chưa đúng?

Trần Thái Tông (phương án A) là vua đầu tiên của nhà Trần, trị vì từ 1225 đến 1258. Ông chỉ chứng kiến và lãnh đạo cuộc kháng chiến chống Mông Cổ lần thứ nhất (1258) — tức mới “một phen”, chưa phải “hai phen”. Vì vậy câu thơ không thể là của ông.

Trần Thánh Tông (phương án B) là vua thứ hai, cha của Trần Nhân Tông. Ông trị vì từ 1258 đến 1278 và cũng đã qua đời trước khi cuộc kháng chiến lần thứ ba kết thúc. Trong thời ông, đất nước mới trải qua lần thứ nhất và đang đối mặt lần thứ hai — chưa đủ “hai phen” hoàn toàn thắng lợi để có thể viết câu thơ mang tính tổng kết như vậy.

Trần Anh Tông (phương án D) là con trai của Trần Nhân Tông, lên ngôi năm 1293 sau khi cha thoái vị. Đến thời ông, hai cuộc kháng chiến đã kết thúc từ nhiều năm trước — ông không phải người trực tiếp lãnh đạo chúng và cũng không được ghi nhận là tác giả của hai câu thơ này.

Phương án dễ gây nhầm lẫn nhất là Trần Thánh Tông, vì ông là cha của Trần Nhân Tông, cũng là vị vua anh minh và từng đồng hành trong công cuộc kháng chiến. Nhiều học sinh nhớ nhầm hai cha con hoặc không phân biệt rõ ai là người trực tiếp lãnh đạo cả hai lần thắng lợi. Điểm cốt lõi để phân biệt: chỉ có Trần Nhân Tông mới là người ngồi trên ngai vàng trong suốt cả hai cuộc kháng chiến lần hai và lần ba, và chứng kiến cả hai chiến thắng hoàn toàn.

Mẹo ghi nhớ nhanh

Nhớ cụm “hai phen” = Trần Nhân Tông: ông là vị vua duy nhất của nhà Trần trực tiếp lãnh đạo và chiến thắng quân Mông – Nguyên đúng hai lần liên tiếp (1285 và 1288). Câu thơ là lời tổng kết của chính người trong cuộc, nên tác giả phải là người đã sống qua và chiến thắng cả hai lần đó.

Một cách liên tưởng dễ nhớ: Trần Nhân Tông → Nhân → Nhân chứng của hai chiến thắng. Ngoài ra, đây cũng là vị vua sau này trở thành Phật hoàng Trúc Lâm — một chi tiết rất đặc biệt giúp hình dung rõ nhân vật, không dễ nhầm với bất kỳ vị vua nào khác của nhà Trần.